Tritone substitution uitgelegd: zo gebruik je de tritone sub in je beats

Je hebt een ii, V, I die prima werkt, maar het klinkt een beetje te "lesboek". Jazzmuzikanten, neo soul-toetsenisten en veel R&B-producers lossen dat op met één trucje: ze ruilen het V-akkoord in voor een ander dominant akkoord dat een tritonus verderop ligt. Zelfde functie, zelfde trek naar huis, maar met een soepele chromatische baslijn en een veel kleurrijkere klank.

Dat trucje heet een tritonussubstitutie, in het Engels tritone substitution of tritone sub. In deze uitleg lees je wat het is, waarom het werkt, hoe je er in een minuut een bouwt in je piano roll en hoe je het gebruikt in lo-fi, R&B, boom bap en zelfs trap. Onderaan staat een tabel met de tritone sub voor elke toonsoort.

Wat is een tritonussubstitutie?

Bij een tritonussubstitutie vervang je een dominant septiemakkoord door een ander dominant septiemakkoord waarvan de grondtoon een tritonus verderop ligt. Een tritonus is drie hele tonen, oftewel 6 halve tonen. In C majeur is het dominante akkoord G7. De noot een tritonus van G vandaan is D♭ (Des), dus de tritone sub is D♭7.

Dus in plaats van:

Dm7, G7, Cmaj7

speel je:

Dm7, D♭7, Cmaj7

Je ziet het op een paar manieren geschreven: subV7, ♭II7 of gewoon "de tritone sub". Het is steeds hetzelfde akkoord.

Waarom werkt het?

De spanning in een dominant septiemakkoord zit in twee noten: de terts en de septiem. In G7 (G, B, D, F) zijn dat B en F. Die liggen een tritonus uit elkaar, en juist die botsing wil oplossen naar C majeur: B gaat omhoog naar C, F gaat omlaag naar E.

Kijk nu naar D♭7 (D♭, F, A♭, C♭). De terts is F en de septiem is C♭, en dat is op de piano dezelfde toets als B. D♭7 bevat dus precies dezelfde twee spanningsnoten als G7, alleen met de rollen omgedraaid. Omdat een tritonus het octaaf precies in tweeën deelt, krijg je bij het omdraaien weer hetzelfde interval. Daarom heeft elk dominant akkoord precies één tritonuspartner.

Je oor hoort die twee noten op dezelfde manier oplossen, dus het akkoord "wijst" nog steeds naar C. Wat verandert is de bas. In plaats van een kwint omlaag te springen (G naar C) glijdt de grondtoon een halve toon omlaag (D♭ naar C). Die chromatische stap is precies het geluid waar het om draait.

Die twee noten worden ook wel gidstonen (guide tones) genoemd. Wil je daar meer over weten, lees dan voice leading uitgelegd. Zijn septiemakkoorden nog nieuw voor je? Begin dan met septiemakkoorden uitgelegd.

Zo bouw je een tritone sub in je piano roll

Dit werkt hetzelfde in FL Studio, Logic Pro, Ableton of elke andere DAW.

1. Zoek een dominant akkoord dat oplost. Zoek een dominant septiemakkoord (zoals G7) dat naar een akkoord een kwint lager gaat (zoals C). Dat is je kandidaat. Weet je niet zeker welk akkoord welke functie heeft? Met Romeinse cijfers bij akkoorden kun je ze benoemen.
2. Laat de terts en septiem staan. In G7 zijn dat B en F. Die noten blijven waar ze zijn.
3. Verschuif de grondtoon 6 halve tonen. Sleep de grondtoon (G) 6 halve tonen omhoog of omlaag naar D♭. In de meeste piano rolls is dat een half octaaf.
4. Pas de kwint aan. De oude kwint (D) past niet meer. Zet hem op A♭, de kwint van D♭7, of haal hem gewoon weg. Shell voicings met alleen grondtoon, terts en septiem klinken heel goed.
5. Pas je bas of 808 aan. Deze stap wordt het vaakst vergeten. Speelt je bas of 808 nog een G, dan valt de sub uit elkaar. Zet hem ook op D♭.

Een soepele voicing om over te nemen

Hier is de ii, subV, I in C waarbij de bovenste drie noten bijna niet bewegen. De basnoten zet je een octaaf lager.

• Dm7: bas D, akkoord F, A, C
• D♭7: bas D♭, akkoord F, A♭, C♭ (B)
• Cmaj7: bas C, akkoord E, G, B

Kijk naar de lijnen: de bas gaat D, D♭, C. De middelste stem gaat A, A♭, G. De bovenste gaat C, B, B. Alles beweegt in halve tonen of blijft liggen. Daarom klinkt deze progressie zo soepel.

4 manieren om tritone subs in je beats te gebruiken

1. De klassieke ii, subV, I (lo-fi, jazz, neo soul)

Dm9, D♭7, Cmaj9. Voeg nonen toe aan de ii en de I voor die zachte lo-fi- of neo soul-kleur. Loop het over een stoffig drumpatroon en het klinkt al bijna af. Meer loops in deze stijl vind je bij jazzakkoorden en neo soul-akkoorden.

2. Sub ook je secundaire dominanten (R&B)

Elk dominant akkoord kun je vervangen, niet alleen de V. Neem deze veelgebruikte loop in C: Cmaj7, A7, Dm7, G7. A7 is de secundaire dominant die naar Dm7 wijst. Vervang beide dominanten en je krijgt:

Cmaj7, E♭7, Dm7, D♭7

De bas loopt nu C, E♭, D, D♭ en weer terug naar C. Dat klinkt duur en heel R&B. Weet je niet precies wat een secundaire dominant is? Lees secundaire dominant uitgelegd.

3. In mineur (trap, drill, donkere R&B)

In A mineur is de dominant E7. De tritone sub daarvan is B♭7 (B♭, D, F, A♭), en die deelt D en G♯ (A♭) met E7. Probeer:

Am, F, B♭7, Am

Omdat B♭ een halve toon boven A ligt, geeft de sub je loop een donkere, licht onheilspellende opbouw vlak voordat hij weer thuiskomt. Gebruik hem één keer aan het eind van een loop van vier of acht maten, niet in elke maat, zodat er ruimte blijft voor de vocal.

4. In een 12-bar blues (boom bap, soulsamples)

In een blues in C is maat 4 meestal C7, die naar F7 in maat 5 leidt. Vervang die C7 door G♭7 en de bas glijdt van G♭ omlaag naar F. Een kleine verandering die een simpele blues meteen volwassener laat klinken. Eerst het hele schema zien? Kijk bij blues-akkoorden.

Nog mooier: extensies

Tritone subs houden van extra noten. De bekendste is de ♯11. Op D♭7 is de ♯11 een G, en dat is precies de grondtoon van de G7 die je hebt vervangen. D♭7(♯11) heeft dus nog een stukje G7 in zich, waardoor de oplossing nog natuurlijker voelt. Een noon (E♭ op D♭7) of een 13 (B♭ op D♭7) werkt ook goed.

Voor melodieën over de sub past de Lydisch dominante toonladder het best: een majeur toonladder met een verhoogde 4 en een verlaagde 7. Op D♭7 is dat D♭, E♭, F, G, A♭, B♭, C♭.

Tritone sub-tabel voor elke toonsoort

Zoek het akkoord waar je op wilt landen. Je kunt beide dominanten gebruiken om er te komen.

Lost op naar	Gewone dominant (V7)	Tritone sub (subV7)	Gedeelde gidstonen
C	G7	D♭7	B en F
D♭ / C♯	A♭7	D7	C en G♭ (F♯)
D	A7	E♭7	C♯ (D♭) en G
E♭	B♭7	E7	D en A♭ (G♯)
E	B7	F7	D♯ (E♭) en A
F	C7	G♭7	E (F♭) en B♭
F♯ / G♭	C♯7 (D♭7)	G7	F en B
G	D7	A♭7	F♯ (G♭) en C
A♭	E♭7	A7	G en C♯ (D♭)
A	E7	B♭7	G♯ (A♭) en D
B♭	F7	B7	A en E♭ (D♯)
B	F♯7	C7	A♯ (B♭) en E

Weet je niet in welke toonsoort je beat of sample staat? Gooi hem eerst in de gratis BPM- en toonsoortzoeker en zoek daarna de juiste rij op.

Veelgemaakte fouten

• Een akkoord vervangen dat geen dominant is. De truc werkt alleen op dominante akkoorden die oplossen. Een willekeurig mineurakkoord vervangen klinkt gewoon fout.
• De bas vergeten. De chromatische basstap is de helft van de magie. Verplaats je bas en 808 mee met het akkoord.
• Het overal gebruiken. Eén tritone sub per loop is meestal genoeg. Gebruik je er te veel, dan verliest je progressie het gevoel van thuis.
• Botsende melodieën. Speelt je melodie of sample de oude kwint (D in G7) over D♭7, dan schuurt het. Pas die noot aan of laat de melodie op de gedeelde gidstonen rusten.

Probeer het meteen

Maak een loop van vier akkoorden in de gratis akkoorden generator: kies een sfeer en toonsoort, download de MIDI en sleep hem in je DAW. Zoek het akkoord vlak voordat je weer op de I landt, maak er een dominant septiemakkoord van en pas daarna de vijf stappen hierboven toe. Liever schrijven of rappen op een beat die al af is? Bekijk de beats van NameOnTheBeat.

Veelgestelde vragen

Wat is een tritone substitution in gewone taal?

Je vervangt een dominant septiemakkoord door het dominante septiemakkoord dat 6 halve tonen verderop ligt. Beide akkoorden delen dezelfde twee spanningsnoten, dus ze lossen op naar hetzelfde akkoord. In C majeur kan D♭7 de plek van G7 innemen.

Waarom heet het een tritonussubstitutie?

Omdat de grondtoon van het nieuwe akkoord een tritonus (drie hele tonen) van de grondtoon van het oorspronkelijke akkoord ligt, en omdat beide akkoorden draaien om dezelfde tritonus tussen hun terts en septiem.

Is subV7 hetzelfde als ♭II7?

Ja. In C is de tritone sub van G7 het akkoord D♭7, en dat staat op de verlaagde tweede trap. Daarom schrijven mensen het ook als ♭II7.

Kan ik een tritone sub op een mineurakkoord gebruiken?

Niet in de klassieke zin. De truc draait om de terts en septiem van een dominant septiemakkoord. Je kunt een akkoord eerst dominant maken (bijvoorbeeld Am veranderen in A7 vóór Dm7) en dat daarna vervangen.

Werkt een tritone sub in trap of pop?

Ja, als je hem spaarzaam gebruikt. Eén sub aan het eind van een loop of vlak voor de hook geeft spanning zonder dat je beat als een jazzplaat gaat klinken.

Meer gratis hulp met akkoorden, toonsoorten en BPM? Bekijk alle gratis muziektools voor producers, rappers en DJ's.